Jan III Sobieski

patron Gimnazjum nr 1 w Malborku

        Jan III Sobieski znakomity wódz, władca, polityk, ale także mąż stanu. Człowiek o szerokich horyzontach, który "nie będąc z krwi królewskiej miał duszę królów", twórca oryginalnych i dalekosiężnych planów politycznych. Jego wszechstronny talent wojskowy, trafna ocena celów i możliwości strategicznych, bogactwo form manewru i wykorzystania czynnika zaskoczenia, sprawna organizacji dowodzenia i współdziałanie różnych formacji było podstawą jego zwycięstw. Zapewniło mu miejsce pośród największych wodzów Europy.

        Urodził się 17 sierpnia 1629 r. na zamku w Olesku (obecnie Ukraina). Był młodszym synem Jakuba Sobieskiego - kasztelana krakowskiego i wojewody ruskiego oraz Zofii Teofili z Daniłowiczów - dziedziczki fortuny Zamojskich i wnuczki hetmana Stanisława Żółkiewskiego. Jan, wraz ze swym starszym bratem Markiem, uczyli się w Krakowie w Kolegium Nowodworskim, a następnie przez trzy lata w Akademii Krakowskiej (1643-1646).

        Bracia podróżowali po Europie, odwiedzili Anglię, Francję, Niemcy, Niderlandy. Szczególnie interesowała ich sztuka wojenna, fortyfikacje, literatura i systemy polityczne. Poznali także biegle łacinę, niemiecki, francuski słabiej angielski, turecki i grekę. Nie pojechali do Włoch na dalsze studia, ponieważ otrzymali list od matki wzywający do powrotu.

        Po powrocie do Polski postanowił poświęcić się karierze wojskowej, służąc jako żołnierz Rzeczpospolitej. Jan Sobieski walczył pod Zborowem i pod Beresteczkiem (1651), gdzie został ciężko ranny. W roku 1654 r. był uczestnikiem poselstwa polskiego do Turcji, poznał wówczas bliżej przeciwnika, z którym przyszło mu później walczyć przez całe życie.

        Podczas wojny ze Szwecją w 1655 r. początkowo poparł króla Karola Gustawa, jednak w marcu 1656 r. wypowiedział posłuszeństwo Szwedom i ze zdwojoną energią rzucił się w wir walki z wojskami szwedzkimi pod komendą hetmana Stefana Czarneckiego. Za zasługi, zwłaszcza udział w trzydniowej bitwie o Warszawę, otrzymał godność chorążego królewskiego.

        W czasie rokoszu Lubomirskiego (1665) opowiedział się po stronie króla, chociaż honor żołnierski wiązał go z dawnym dowódcą, Lubomirskim, który uratował mu życie podczas bitwy pod Beresteczkiem.

        W 1665 r. Sobieski otrzymał stanowisko marszałka wielkiego koronnego, a rok później buławę hetmana polnego koronnego. Po zwycięskich walkach na południu kraju (Podhajce i Podhorce 1667) wzrosła jego popularność wśród szlachty. Król Jan Kazimierz powierzył Sobieskiemu stanowisko hetmana wielkiego koronnego.

        W 1669 r. po wyborze na tron Michała Korybuta Wiśniowieckiego, wraz z prymasem Prażmowskim stanął na czele stronnictwa tzw. "malkontentów", którego celem była detronizacja nieudolnego króla. Zagrożenie ze strony Turcji i upadek Kamieńca Podolskiego (1672) spowodowały, że Sobieski przyczynił się walnie do pogodzenia opozycji z królem.

        11 listopada 1673 r. Sobieski odniósł jedno ze swych najwspanialszych zwycięstw rozgramiając Turków w bitwie pod Chocimiem. Był to największy triumf odniesiony do tego czasu w Europie na lądzie nad Turkami. Zwycięstwo to otworzyło mu drogę do tronu. Po śmierci Michała Korybuta Wiśniowieckiego na elekcji w 1674 r. szlachta wybrała "Piasta-hetmana Jana Sobieskiego - zbawcę ojczyzny" królem Polski.

        W roku 1675 odniósł zwycięstwo w walce z Turkami pod Lwowem, obronił Trembowlę i stawił czoło przeciwnikowi pod Żórawnem. Jednak brak pieniędzy skłonił króla do podpisania rozejmu, na mocy którego w rękach tureckich pozostało Podole z Kamieńcem (1676).

        12 września 1683 r. geniusz militarny polskiego monarchy zabłysnął w bitwie wiedeńskiej, przerywając oblężenie miasta szturmowanego przez Turków. Dowodził pod Wiedniem połączonymi siłami sojuszników i odniósł wspaniałe zwycięstwo. Cały obóz turecki wpadł w ręce zwycięzcy, a wydarzenie to odbiło się szerokim echem w całej Europie. Wszyscy monarchowie słali polskiemu królowi listy gratulacyjne wyrażając swój podziw i uznanie. Zwycięstwo wiedeńskie nie oznaczało jednak końca wojny. Pościg za pobitym nieprzyjacielem, a zwłaszcza dwie bitwy pod Parkanami (7 i 9 października 1683) wykazały, że Turków lekceważyć nie można.

        W marcu 1684 r. Sobieski przystąpił do Ligi Świętej - sojuszu jednoczącego w walce z Turcją Rzeczpospolitą, Austrię, Wenecję i państwo papieskie. Długi okres wojen z Turcją zakończył, zawarty już po śmierci króla, pokój w Karłowicach (1699), który zwracał Polsce ziemie utracone w 1672 r.

        Przyczyną niepowodzeń w polityce wewnętrznej była niechętna zmianom postawa polskiej szlachty. Na dworach magnackich kwitły intrygi i waśnie o wpływy, władzę i pieniądze. Sejmy były zrywane, wojska koronne wykorzystywane przez magnatów do prywatnych celów. Niestety zjawiska te przyczyniły się do stopniowego załamywania się struktur państwa. Po długotrwałej chorobie, król Jan III Sobieski zmarł w swej rezydencji w Wilanowie 17 czerwca 1696 r. Jego ukochana żona Maria Kazimiera zmarła w 1716 r. we Francji. Oboje są pochowani na Wawelu w Krakowie.

Literatura:

Davies N., Boże Igrzysko. Historia Polski, Kraków 1989.

Gierowski J. A., Historia Polski 1505-1764, t. II, Warszawa 1986.

Konopczyński W., Dzieje Polski nowożytnej, Warszawa 1996.

Komaszyński M., Jan III Sobieski a Bałtyk, Gdańsk 1983.

Księga królów i książąt polskich, pod red. S. Kuczyńskiego, Warszawa 1999.

Skonka Cz., Śladami Jana Sobieskiego, Gdańsk 1998.

Żygulski Jr. Z., Odsiecz Wiedeńska 1683, Kraków 1988.